Regionalny Oddział PTTK w Białymstoku

16 maja 2012

Szlak Pamięci Narodowej

Szlak Pamięci Narodowej - wyznaczony na terenach okalających Białystok, stanowi obwodnicę łączącą najważniejsze, godne odwiedzenia miejsca związane z dziejami miasta w ich tragicznym aspekcie tj. cmentarze, miejsca martyrologii i inne obiekty, których znajomość i utrwalanie w pamięci mieszkańców będzie najlepszą lekcją historii.
O' km - Starosielce , ul. św. Andrzeja Boboli /końcowy przystanek autobusów miejskich linii 12 i 8/. Szlak zaczyna się przy dworcu PKP Białystok-Starosielce, Przechodzimy pasażem handlowym tej dzielnicy na ul. św. Andrzeja Boboli, którą dochodzimy do kościoła. Po przejściu ul. Ks. Popiełuszki /d. szosa do Kruszewa/ drogą gruntową dochodzimy do cmentarza rzym.kat. parafii Starosielskiej,
1,2 km - Cmentarz kat. parafii św. Andrzeja Boboli w Starosielcach. Jest to nowy, założony po II wojnie cmentarz. Obecnie jest miejscem pochówku wiernych z parafii św. Andrzeja Boboli i parafii św. Jadwigii /dzielnice Starosielce, Słoneczny Stok, Zielone wzgórza, Leśna Dolina/ Idziemy wzdłuż muru cmentarnego aż do położonego obok nowego cmentarza prawosławnego z bardzo ciekawą kaplicą cmentarną. Dalej wchodzimy w młody, sosnowy las.
2,0 km: - Miejsce Pamięci Narodowej "Las Bacieczki". W Lesie Bacieczki, w latach 1941 - 1944 okupanci niemieccy rozstrzelali ok. 3000 osób, mieszkańców miasta. Na miejscu straceń znajduje się pomnik i zbiorowe mogiły z symbolicznymi nagrobkami. Po wyjściu z cmentarzyka udajemy się drogą gruntową na płn. dochodząc do ul. Zwycięstwa, /droga przelotowa do Warszawy/. Skręcamy w prawo, zostawiając po lewej stronie hotel "Leśny" i idąc chodnikiem po przejściu ok. 1 km dochodzimy do Reduty Obrony Białegostoku 1939r.
3,6 km - Wysoki Stoczek - Reduta Obrony Białegostoku 1939r. Jest to miejsce, gdzie we wrześniu 1939r prowadzono bezpośrednią obronę miasta siłami odwodowymi garnizonu białostockiego. Pomnik upamiętniający te wydarzenia to ciekawa kompozycja przedstawiająca strzaskane kulami, "umarłe" wierzby przydrożne oraz symboliczny schron bojowy. Po przejściu ok. 500 m skręcamy w lewo, w ul. Konstytucji 3 Maja. Posuwamy się chodnikiem w kierunku płn-wsch.
5,4 km - Cmentarz kat. parafii św. Rocha. Cmentarz, położony na wzgórzu, założono w 1926r. Nagrobki usytuowane "tarasowo nadają swoistej malowniczości temu miejscu. Znajduje się tu zbiorowa mogiła obrońców miasta w 1939r oraz grób żołnierzy Armii Krajowej poległych w 1943r. Przecinamy ul. Antoniuk Fabryczny i posuwamy się chodnikiem wzdłuż ul. Gen. Berlinga mijając po prawej nowoczesny architektonicznie kościół p.w. św. Kazimierza. Także po prawej widoczne są kopuły ciekawej cerkwi p.w. św. Ducha. Po dojściu do ul. Dziesięciny /końcowy przystanek autobusów linii 5 i 11/ skręcamy w lewo, przecinamy Szosę Północno-Obwodową i idąc jej lewa stroną dochodzimy do ogródków działkowych.
8,1 km - Pomnik Ofiar 1920r. W miejscu tym, 20.08.1920r wycofujący się z miasta bolszewicy zamordowali 16 osób. Pomnik Ofiar Najazdu Bolszewickiego ufundowało społeczeństwo Białegostoku w 10 rocznicę mordu. Przetrwał wojnę i obie okupacje, zburzony w latach 50-tych, odbudowany w 70-tą rocznicę wojny polsko-bolszewickiej. Za pomnikiem dochodzimy do torów kolejowych, skręcamy w lewo i wzdłuż torów docieramy do leśniczówki Antoniuk a następnie szosy Białystok Augustów. Po jej przekroczeniu wchodzimy w las Pietrasze. Idziemy drogą gruntową w kierunku płn.-wschodnim.
10,3 km - Miejsce Pamięci "las Pietrasze". W lasku Pietrasze znajdują się zbiorowe mogiły ofiar hitlerowców: 5.000 Żydów zamordowanych w lipcu 1941r oraz ok. 1.000 Polaków i Białorusinów zgładzonych w późniejszym czasie. Za cmentarzem, na najbliższej krzyżówce /ok. 100 m/ skręcamy w prawo i drogą leśną dochodzimy do ulicy Wysockiego.
12,2 km - Cmentarz Miejski /d.Komunalny/. Nowy, powojenny cmentarz dla "bezwyznaniowców", gdzie w początkowym okresie jego istnienia chowano przedstawicieli władz politycznych i administracyjnych miasta, także wojskowych. Od kilku lat jest miejscem pochówku wiernych wszystkich wyznań. Znajdują się tu mogiły żołnierzy polskich poległych w 1920, 1939 - 45 oraz kilku tysięcy żołnierzy radzieckich poległych w latach 1944 - 45. Obok przystanek linii autobusowych 9 i 17. Przecinamy ul. Wysockiego wchodząc w nową ul. św. Maksymiliana Kolbego. Po prawej ręce nowy kościół p.w. tego świętego. Dochodzimy do ul. Raginisa i skręcając w prawo idziemy za znakami w kierunku południowym.
13,8 km - Cmentarz kat. parafii Wniebowzięcia NMP /Famy/. Największy i jeden z najstarszych, istniejących do dziś cmentarzy białostockich /założony w 1888r/. Zawiera wiele ciekawych architektonicznie, kamiennych nagrobków /najciekawsze w pobliżu kaplicy cmentarnej/. Wydzielona kwatera wojskowa zawiera groby żołnierzy polskich poległych w 1920, 1939 i 1944r. Do tegoż cmentarza przylega dawny cmentarz żydowski z kilkoma tysiącami nagrobków /macew/, niejednokrotnie ciekawie zdobionych. Idąc wzdłuż muru Cmentarza Farnego widzimy po lewej cerkiew Mądrości Bożej, miniaturę słynnej konstantynopo-litańskiej Hagii Sofii. Idziemy ul. Wańkowicza przez osiedle Wygoda dochodząc do pętli autobusowej linii 18. Po 500 m wchodzimy w zabudowania dawnej wsi Bagnówka. Idziemy drogami gruntowymi przez okoliczne pola dochodząc do wsi Sowlany.
17,6 km - Sowlany - wieś leżąca bezpośrednio poza granicami miasta. Obok wsi usytuowano miejskie wysypisko śmieci - obecnie nie użytkowane, jednak nadal zwozi się tu pyły z Elektrociepłowni Białystok. Do wsi od strony wschodniej przylega poligon wojskowy "Zielona. Idąc w kierunku wschodnim docieramy do brukowej drogi Białystok - Ciasne. Skręcamy w prawo.
19,8 km - Miejsce Pamięci "Zielona". W latach 1941 1943 hitlerowcy rozstrzelali tu kilka tysięcy osób - mieszkańców Białegostoku. Dokładnej liczby ofiar nie ustalono. Niewielki cmentarzyk z symboliczną mogiłą zbiorową usytuowany jest ok. 50 m od drogi, na skraju sosnowego lasku. Szlak skręca w lewo. Wędrujemy drogami leśnymi w kierunku płd.-wschodnim.
23 km - Miejsce Pamięci "Grabówka I". Po obu stronach drogi gruntowej ogrodzone cmentarze z symbolicznymi zbiorowymi: mogiłami poległych w czasie II wojny; z lewej 4 symboliczne mogiły nieznanej liczby ofiar z 1944r, po prawej groby zamordowanych przez Niemców w 1943r, w tym żołnierzy Armii Krajowej. Po przejściu ok. 500 m dochodzimy do następnych zbiorowych mogił i pomnika. 23,5 km - Miejsce Pamięci "Grabówka II" i Pomnik Ofiar Wojny. Cmentarz, położony nieopodal szosy Białystok - Bobrowniki kryje w zbiorowych mogiłach szczątki 16000 Polaków Żydów i Białorusinów zamordowanych przez hitlerowców w latach 1941 - 1944. Przed cmentarzem - monumentalny Pomnik Ofiar Wojny proj. S. Wakulińskiego. Droga gruntowa prowadzi nas do centrum wsi Grabówka /wieś założona ok. 1670r/. Skręcamy w lewo. Idąc w kierunku południowym przecinamy szosę Białystok - Bobrowniki /obok przystanek końcowy linii autobusowej 14/ i po 2 km dochodzimy do wsi Sobolewo.
28,4 km - Sobolewo - wieś założona przez Sobolewskich ok. 1480r. Powstały obok wsi folwark należał m.in. do znanego arianina Samuela Przypkowskiego, po nim dobra przejmują na powrót Sobolewscy. W XIX w. wieś była ośrodkiem dóbr klucza sobolewsko-dojlidzkiego. Obok końcowego przystanku linii autobusowej 101 skręcamy w prawo i wędrujemy w kierunku zachodnim. Mijając po lewej stronie stawy rybne w Dojlidach wchodzimy na ul. Rybacką by dojść nią do ul. Plażowej. Tu skręcamy w lewo.
32,8 km - Cmentarz prawosł. parafii św. Eliasza Cmentarz założony w II poł. XIX w. /najstarszy nagrobek z 1887r/. Na cmentarzu cerkiew parafialna i dom żeńskiego zgromadzenia zakonnego. Skręcając w prawo wchodzimy w ul. ks. Suchowolca, przy niej współczesny kościół rz.kat. p.w. Niepokalanego Serca Maryji. Idąc ulicą widzimy po lewej stronie zabytkowy park pałacowy dawnej rezydencji Lubomirskich, po prawej kolonię domków robotniczych d. fabryki dykty Hasbacha, dalej secesyjny pałacyk właściciela fabryki. Dochodzimy do ul. Myśliwskiej /końcowy przyst. autobusów linii 2/. Skręcamy w lewo by po przejściu 300m dojść do ul. Wiewiórczej /tu skręt w prawo/. Szlak prowadzi chodnikiem do ul. Mickiewicza. Ponownie skręcamy w prawo a następnie na krzyżówce z ul. Ciołkowskiego - w lewo. Dochodzimy do terenów Parku Zwierzynieckiego, idziemy ul. Żwirki i Wigury skrajem tego Parku.
37,3 km - Cmentarz Wojskowy w Zwierzyńcu. Cmentarz założono w okresie międzywojennym. Zawiera groby żołnierzy polskich poległych w 1920, 1939, 1944-45 oraz groby żołnierzy radzieckich z 1944r. Na cmentarzu m.in. Pomnik Żołnierzy Polskich z 1932r /proj. inż. J. Girin/ i tablica z Grobu Nieznanego Żołnierza znajdującego się przed wojną w centrum miasta. Z ul. Zwierzynieckiej skręcamy w lewo w ul. 11 Listopada. Posuwamy się chodnikiem w kierunku Stadionu "Gwardii" w dzielnicy Nowe Miasto. Skręcamy w lewo w ul. Wiosenną i po 300 m ponownie wchodzimy w ul. Ciołkowskiego. Idziemy chodnikiem wzdłuż terenów Targowiska Miejskiego.
40.3 km - Cmentarz Żołnierzy Armii Radzieckiej - Nowe Miasto. Założony w 1944r. W pobliskich b.koszarach 10 pułku ułanów Niemcy założyli obóz radzieckich jeńców wojennych. Kilka tysięcy uwięzionych zostało zamordowanych lub zginęło w skutek warunków panujących w obozie. Idziemy obok koszar 18 Białostockiej Brygady Zmechanizowanej /końcowy przystanek autobusów linii 3/. Przechodzimy tory kolejowe linii Białystok - Bielsk Podl. Mijając posesję Okręgowego laboratorium Drogowego mamy okazje zobaczyć mini-muzeum maszyn drogowych /m.in. walec parowy/. Posuwamy się chodnikiem wzdłuż ul. Zambrowskiej przez osiedle Kleosin. Zlokalizowano tu kilka instytutów Politechniki Białostockiej. Po lewej droga do wsi Ignatki i dawnego Państwowego Gospodarstwa Ogrodniczego /końcowy przystanek linii 10 i 11/. Ignatki - nazwa osady wymieniona w 1558r w związku z istniejącym tu młynem wodnym na rzece Horodniance. We wrześniu 1944r w rejonie wsi Ignatki formowany był 30 pułk piechoty wchodzący w skład 9 DP II Armii Wojska Polskiego. Z szosy Białystok - Łapy skręcamy w prawo w zabudowania wsi Horodniany.
42,8 km - Horodniany - wieś podmiejska z nieistniejącą już kopalnią gliny na potrzeby pobliskiej cegielni. Drogą gruntową, przecinając rzekę Horodniankę idziemy w kierunku płn.-zachodnim. Przechodzimy przez osadę Turczyn i dalej pod mostem kolejowym.
46.4 km - Klepacze - wieś położona nad rzeką Horodnianką, sięgająca granic Białegostoku. Z ul. Kolejowej w Klepaczach skręcamy w prawo i ul. Niewodnicką dochodzimy do dzielnicy Starosielce.
48.5 km - Białystok Starosielce, ul. Warsztatowa /końcowy przystanek autobusów linii 4/ - koniec szlaku.